Skupština grada Kragujevca usvojila je 2021. godine Plan kvaliteta vazduha za aglomeraciju Kragujevac sa ciljem smanjenja aerozagađenja i unapređenja kvaliteta vazduha na teritoriji grada. Plan je donet nakon višegodišnjih problema sa prekoračenjem koncentracija suspendovanih PM10 čestica, zbog kojih je vazduh u Kragujevcu bio svrstan u treću kategoriju – prekomerno zagađen vazduh.
Jedna od najznačajnijih mera sprovedenih u prethodnom periodu bila je gasifikacija gradske toplane, odnosno prelazak sa uglja na gas. Ova promena predstavljala je važan korak u smanjenju emisija iz energetskog sektora i godinama je isticana kao jedna od ključnih mera za unapređenje kvaliteta vazduha u gradu.
Međutim, podaci iz narednih godina pokazali su da broj dana sa povećanim koncentracijama suspendovanih PM čestica nije značajno smanjen. I nakon sprovedene gasifikacije, Kragujevac je tokom grejnih sezona nastavio da beleži prekoračenja koncentracija PM10 čestica, zbog čega je u pojedinim godišnjim izveštajima Agencije za zaštitu životne sredine vazduh i dalje svrstan u treću kategoriju.
To ukazuje da gradska toplana više nije dominantan izvor zagađenja kao ranije, ali da problem aerozagađenja nije nestao, već se danas u većoj meri povezuje sa drugim izvorima emisija.
Plan kvaliteta vazduha još 2021. godine identifikovao je individualna ložišta kao jedan od najvećih izvora suspendovanih čestica. Veliki broj domaćinstava u Kragujevcu i dalje koristi čvrsta goriva za grejanje, posebno u prigradskim naseljima i delovima grada koji nisu obuhvaćeni sistemom daljinskog grejanja ili gasifikacijom. Upravo se u ovom sektoru danas vidi najveći prostor za dalje smanjenje emisija.
Pored individualnih ložišta, značajan uticaj na kvalitet vazduha imaju i saobraćaj, starost voznog parka, kao i meteorološki uslovi tokom zimskih meseci, kada dolazi do zadržavanja zagađujućih materija u kotlini u kojoj se grad nalazi.
U periodu od 2021. do 2025. godine sproveden je i deo drugih mera predviđenih Planom kvaliteta vazduha. Grad je nastavio finansiranje monitoringa kvaliteta vazduha, povećan je broj lokacija na kojima se vrše merenja, a sprovođeni su i programi energetske sanacije domaćinstava kroz subvencije za zamenu stolarije, izolaciju i efikasnije sisteme grejanja.
Uprkos tome, podaci pokazuju da efekti tih mera još uvek nisu dovoljni da bi došlo do značajnijeg smanjenja broja dana sa povećanim koncentracijama PM čestica.
Sa druge strane, ono što jeste drugačije nego pre pet godina jeste veća dostupnost podataka i veća javna pažnja usmerena ka pitanju kvaliteta vazduha. Monitoring je razvijeniji, informacije su dostupnije građanima, a aerozagađenje je postalo tema o kojoj se kontinuirano govori tokom cele godine, a ne samo tokom zimskih meseci.
Pet godina nakon usvajanja Plana kvaliteta vazduha može se zaključiti da su pojedine važne mere sprovedene, pre svega u energetskom sektoru, ali i da problem aerozagađenja u Kragujevcu nije rešen. Promenjena je struktura izvora zagađenja, ali suspendovane PM čestice i dalje ostaju jedan od ključnih problema kvaliteta vazduha u gradu.
Ovaj tekst objavljen je u okviru projekta „Energetska pravda i čist vazduh za sve“, koji realizuje udruženje Ekomar u okviru projekta „Kolaborativnim alatima protiv diskriminacije“, koji sprovode Inicijativa za ekonomska i socijalna pitanja A11 i Transatlantic Foundation (German Marshall Fund) a podžava Evropska unija. Stavovi i mišljenja izneti u tekstu isključiva su odgovornost udruženja Ekomar i ne odražavaju nužno stavove Evropske unije.
