Crveno barjače u Kragujevcu

- -
1

Crveno barjaceKragujevac je uoči lokalnih izbora 1. novembra 1875. bio važno obrazovno središte sa najvećom fabrikom u Srbiji, Vojnom topolivnicom. U njemu se već razvio radnički pokret i počeli da izlaze “crveni” listovi. Jedan od njih, “Staro oslobođenje” usijao je izborne strasti porukom: “Sutra pohitajmo na birališta, da pokažemo da smo svesni svoga prava i dužnosti!”

Tada su prvi put u Srbiji pobedile pristaše socijalista Svetozara Markovića. Za predsednika opštine je izabran Pavle Vuković, visoki član Adam-Milijine stranke. Sreski špijuni su odmah javili u Beograd kako “socijalisti žele proterati kneza Milana iz Srbije, proglasiti republiku, a njen predsednik da bude Adam Bogosavljević”. Na Kragujevčane se okomio i “Istok”, list vladajućih liberala: “Izabrani su po čuvenju uglavnom sanskiloti (bezgaćaši, pariski radnici u Francuskoj revoluciji). Ovakvog nehajstva, kao što je na samom delu pokazano od strane građanstva kragujevačkog, niko ne pamti, pa stoga nije ni čudo što je sudbina Kragujevca pala u ruke nihilista”. Radnici Topolivnice im nisu ostali dužni u “Starom oslobođenju”: “Mi radnici, mi građani koji snosimo sve državne i opštinske terete, ne damo više da nam kojekakvi kroje kapu, a po opštini da nam barataju nečiste ruke. Baš zato što smo sirotinja i što smo goli, naš interes i naše je pravo da se na biralištima i u opštini čuje naš glas, da vidimo ko to skida s nas runo, te ostadosmo goli.”
Vlasti su u pritvor poslale Peru Todorovića, jednog od najplodnijih srpskih novinara svih vremena i njegovog kolegu Iliju Todorovića, urednike “Starog oslobođenja” zbog članaka koji su promakli cenzuri. Liberali su poništili rezultate izbora u Kragujevcu, i sakupili dovoljno potpisa za sazivanje biračkog zbora, na kojem je trebalo da budu zbačeni “nihilisti”. Kragujevac je postao poprište žestokih agitacija. Policija je odlučila da se zbor zakaže onda kad Topolivnica sa 600 zaposlenih bude radila, “da radnici na zbor ne bi došli uzmogli”. Ali, glasanje je samo ponovilo trijumf “komunaca”: 402 glasa za njih, samo jedan protiv! Pera Todorović je opisao dalje događaje: “U tom banda (orkestar) zasvira, i na ulici, u oduševljenom narodu koji je izleteo iz opštinske avlije, zaleprša se visoko crvena zastava sa belim natpisom ‘Samouprava’. Banda i crvena zastava pođoše napred, za njima se talasalo čitavo more oduševljenog naroda. To behu većinom ljudi srednjeg stanja i sirotnija klasa”.

Uhode su javljale da je razvijanje crvenog barjaka znak za pobunu u Gruži i Jasenici, a austrijski konzul obavestio je Beč da su oružane čete sa crvenom zastavom zauzele opštinu. Kao kolovođa bune pominje se i upravnik Topolivnice, major Sava Grujić, prijatelj Svetozara Markovića. Knez je u panici tražio da vojska odmah zapuca po Kragujevcu, a kada je premijer Ljubomir Kaljević to odbio, tražio je da se vojnici preruše u radnike i razlupaju grad, kako bi taj “nered” poslužio za uvođenje vanrednog stanja. To je odbio kragujevački komandant. Vojska je ipak umarširala u varoš. Na ulicama su se razvile prave bitke i tada su dva građanina poginula, a trojica su ranjena.

1 komentar

Odgovorite